W XIX wieku obok poezji wielką popularnością cieszyły się gatunki dramatyczne. Twórcy okresu romantyzmu wprowadzili do dramatu wiele istotnych zmian. Były one tak wielkie i rewolucyjne, że diametralnie zmieniły ten gatunek literacki. Pojęcie dramatu romantycznego odnosi się to tych dzieł dramatycznych, które charakteryzują się określonym zespołem cech. Są one dość charakterystyczne i łatwe do rozpoznania, więc trudno pomylić dramat romantyczny z dramatem tradycyjnym.
Od okresu romantyzmu zupełnie inaczej patrzono na dramat i teatr. Początkowo dramaty romantyczne uważano za wybitnie niesceniczne, ale z czasem ta opinia zaczęła się zmieniać. Dziś są one bardzo często wystawiane na deskach teatrów i cieszą się popularnością wśród widzów. Trzej wybitni polscy poeci okresu romantyzmu: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński również pisali utwory dramatyczne. Przeszły one do historii literatury polskiej jako dzieła wybitne i dziś są klasyką.
Zarówno "Kordian" Juliusza Słowackiego, jak i część III "Dziadów" są typowymi dramatami romantycznymi i posiadają wszystkie charakterystyczne cechy tego gatunku.
Najbardziej typową cechą dziewiętnastowiecznego dramatu jest forma otwarta. Polega ona na braku harmonijnego zestrojenia poszczególnych fragmentów dzieła. Nie zawsze następujące po sobie części są powiązane ze sobą chronologicznie lub na zasadzie rozwoju akcji w ciągu przyczynowo- skutkowym.
Kordian składa się z trzech odrębnych całości: "Przygotowania", rozgrywającego się w ostatnią noc wieku, "Prologu", który nie wiadomo gdzie ani kiedy się rozgrywa, i dramatu właściwego, którego przedmiotem są dzieje tytułowego bohatera - Kordiana, które nie znajdują rozstrzygnięcia na kartach utworu. Czytelnik nie wie, czy Kordian poniósł śmierć, czy też uzyskał ułaskawienie - jego losy uległy w tym utworze zawieszeniu.
Dramat romantyczny tym jeszcze różni się od dramatu tradycyjnego, że jego akcja nie jest skupiona wokół jednego problemu. Nie śledzimy w nim wzajemnie uzależnionych od siebie etapów jednego ciągu zdarzeń, jak to miało miejsce dotychczas. Dramat już od czasów starożytności podporządkowany był regule trzech jedności: czasu, miejsca i akcji, które oznaczały, że wydarzenia rozgrywać się musiały w tym samym miejscu w ciągu 24 godzin i dążyć do rozwiązania problemu zarysowanego na początku utworu.
Dramat romantyczny zerwał z tą regułą. Akcja zarówno Kordiana, jak i Dziadów rozgrywa się w wielu miejscach i nie jest ujęta w żadne ramy czasowe. Szczególnie w utworze Słowackiego wydarzenia rozgrywają się w oddalonych od siebie miejscach kuli ziemskiej. Kordian przebywa i w Warszawie, i w Londynie, i na szwajcarskim szczycie Mont Blanc oraz w szpitalu, a nawet w więzieniu.
Dziady również nie rozgrywają się w jednym miejscu, ponieważ akcja III części toczy się w więzieniu, w salonie warszawskim i na balu u senatora.
Twórcy okresu romantyzmu byli zafascynowani spuścizną Szekspira, którego uważali za swojego patrona i ojca duchowego. Z jego twórczości czerpali inspirację podczas pisania własnych dzieł. Szczególnie widoczny u polskich romantyków jest wpływ "Hamleta" i "Makbeta" na ich twórczość. To z tych dzieł przejęli oni postacie zjaw i duchów pojawiające się w dramatach. Również dotychczas nie występujące w dramacie tradycyjnym sceny drastyczne czy krwawe - takie jak zamach na cara, męczenie więźniów, egzekucja, można uznać za wpływ Szekspira i jego dramaturgii.
W dramacie romantycznym bardzo istotne jest także wymieszanie i istnienie równocześnie dwu światów: realnego i nierzeczywistego, świata marzeń i czynów, świata duchów i zjaw ze światem realnych postaci. W utworze Mickiewicza pojawiają się zjawy i duchy. W "Kordianie" jedną z występujących postaci jest nawet diabeł - Mefistofeles.
Dramat romantyczny posiada specyficznego bohatera, który był charakterystyczny dla wszystkich utworów powstałych w tym okresie. Bohater ten był buntownikiem, indywidualistą i samotnikiem. Taki jest zarówno Konrad -Gustaw, jak i Kordian.
Bohater dramatu Adama Mickiewicza to poeta Konrad. Jest on wielkim indywidualistą, przekonanym o swojej wyjątkowości i sile. W scenie Prologu, rozgrywającej się we śnie, następuje transformacja, przeobrażenie się bohatera. Więzień pisząc na murze: "Gustavus obiit - natus est Conradus" zasygnalizował swoją przemianę z kochanka, owładniętego wielką, szaloną namiętnością do kobiety, w "kochanka ojczyzny", patriotę głęboko przeżywającego tragizm losów własnej ojczyzny.
Bohater romantyczny uważał, że z powodu swojej wyjątkowości jest wywyższony i stoi ponad innymi ludźmi. To przekonanie było powodem jego niezmiernej dumy i buty, która doprowadziła do walki Konrad z Bogiem o zbawienie ludzi. Mała Improwizacja jest wyrazem siły i potęgi Konrada, którą uosabia orli lot. Próbuje on wedrzeć się w świat wielkiej tajemnicy, przeniknąć sferę metafizyki i tam odnaleźć odpowiedź na dręczące go pytania. Przegrywa jednak z krukiem - symbolem nauk tajemnych - mimo to podniesie się, aby wygłosić swój bluźnierczy monolog.
Wielka Improwizacja to polemika z Bogiem. Do jej wygłoszenia uprawniała bohatera siła tworzenia i przekonanie o swoich zdolnościach. Konrad miał odwagę twierdzić, że podobnie jak Bóg, został wyłoniony do władania kosmosem. On, jako poeta, siłą swojej poezji może poruszyć lub zatrzymać wszechświat. Uważa, że poezja jest czymś boskim, zapewniającym nieśmiertelność. zarzuca Bogu najcięższe winy, oskarżając go o zło świata i brak uczucia. Uważając, że sam byłby sprawniejszy w roli władcy, prosi o "rząd dusz", którym mógłby przewodzić. Byłby lepszy, ponieważ rządziłby nie rozumem a uczuciem: "Ja najwyższy z czujących na ziemskim padole..."
Konrad odkryje w sobie cechy mitycznego Prometeusza, który poświęcił się dla dobra ludzkości. On również jest do tego gotów.
To nie Konrad-Gustaw otrzymał objawienie od Boga, a pokorny ksiądz Piotr. To jemu wyjaśniono sens cierpień narodu polskiego, który powtarza losy Chrystusa. Ksiądz Piotr dowiedział się o szczególnym posłannictwie Polski. Ona, jako Mesjasz wśród innych narodów, najpierw musi ponieść śmierć na krzyżu, aby potem móc zbawić świat.
Kordian również przeszedł ewolucję. Z młodzieńca doznającego miłosnego zawodu, poprzez walkę z własną niemocą i marzeniami, doszedł do wytyczenia sobie celu w życiu i jego realizacji.
On również czuje się wywyższony ponad ludzi i stworzony do jakiegoś posłannictwa. Także on, podobnie jak Konrad, zostaje w jakiś sposób wywyższony, postawiony ponad światem i innymi ludźmi. Ze szczytu Mont Blanc spogląda w dół i widzi świat u swoich stóp oraz małych ludzi. Również Kordian z osoby zainteresowanej wyłącznie własnymi sprawami przemieni się w patriotę walczącego o wolność Ojczyzny.
Dramat romantyczny jest bardzo specyficzną literaturą. Jest ona tak odmienna od tradycyjnego dramatopisarstwa, że nie sposób chyba pomylić dramatu romantycznego z tym powstałym w starożytności. Dramat XIX-wieczny charakteryzuje się swobodną kompozycją i luźnym usytuowaniem poszczególnych scen, co nie jest uzależnione od akcji utworu. Zerwał on z obowiązującą regułą trzech jedności, dzięki czemu akcja dramatu nie była przypisana do jednego miejsca i mogła się rozgrywać na całym świecie, w dowolnie długim okresie czasu.
Bardzo ważnym elementem utworów romantycznych był ich bohater. Zazwyczaj był to człowiek ponadprzeciętny, obdarzony zdolnościami poetyckimi, dzięki czemu mógł stać na czele społeczeństwa prowadząc je do wolności.
Wszelkie prawa zastrzeżone. Materiały przeznaczone wyłącznie do użytku osobistego. Publiczne udostępnianie w jakikolwiek sposób bez zgody podmiotu uprawnionego jest zabronione.