Ludzi można generalnie podzielić na aktywnych, czyli tych, którzy działają, biorą czynny udział w otaczającym ich życiu lub sami je inicjują oraz na pasywnych, którzy pozostają bierni przez swoją obojętność na to, co się dookoła nich dzieje lub przez brak odwagi, by wziąć sprawy w swoje ręce. Oczywiście życie nie jest takie proste, by można było jednoznacznie wskazać: ty jesteś taki, a ty taki. Każdy jest osobowością złożoną, która w sobie tylko właściwy sposób reaguje w danej sytuacji. Trudno jest więc tak dokładnie określić, jaką postawę reprezentuje dany człowiek. W literaturze określenie osoby jest nieco prostsze, tu mamy do czynienia z bohaterami, których oceniamy tylko w takim zakresie, w jakim umożliwił to nam ich twórca.
Na początek należałoby się skupić nad tym, jakie są źródła poszczególnych postaw, z czego wynikają takie, a nie inne zachowania. Podstawą jest tu psychika danego człowieka. Niektórzy ludzie rodzą się z iskrą do działania, w ich głowach kłębią się ogromne ilości pomysłów, czują, że muszą coś w życiu osiągnąć, bo inaczej będzie ono nic nie warte. Taką postacią pełną życiowego optymizmu jest Witold Korczyński z powieści Elizy Orzeszkowej. On jest jeszcze bardzo młody, ale już wie, czego chce, ma mnóstwo pomysłów, często bardzo śmiałych, stara się przekonać do nich swego ojca, co doprowadza między nimi do konfliktu. To jednak nie zraża Witolda, jest on bowiem święcie przekonany, że to, co chce przeforsować, jest słuszne i wszystkim przyniesie korzyści. Inną postacią odznaczającą się aktywnością jest Konrad Wallenrod. Ten waleczny rycerz jest opanowany przez wiarę we własną odpowiedzialność za losy całego narodu, uważa, że musi i jest w stanie poświęcić dla niego własne, prywatne życie, czego z resztą dokonuje bez wahania. Konrad jest fanatykiem obranej przez siebie idei. Z niej czerpie siły do wytrwałości w trudnym i realizowanym potajemnie przez wiele lat przedsięwzięciu. Taka postawa wcale jednak nie oznacza, że bohater ten nie ma żadnych wątpliwości, wręcz przeciwnie, cały czas przeżywa on różne rozterki, dokonuje trudnych wyborów, często też czuje się zmęczony, marząc o powrocie do dawnego normalnego życia, ale nie rezygnuje, bo to nie leży w jego naturze.
Postacią, która nad wyraz ceni sobie święty spokój, czyli osobą przeciwstawną do opisanych wyżej, jest Felicjan Dulski z dramatu Gabrieli Zapolskiej. On stara się tak żyć, by nikomu nie przeszkadzać. Żeby nie mieć nieprzyjemności ze strony żony, potrafi wykonywać wszelkie wymyślone przez nią dla niego zadania, w nic się nie wtrąca, prowadzenie domu, interesy, wychowanie córek pozostawia żonie. Taka jest jego natura: nie wchodzić nikomu w drogę. Każdy człowiek jest inny, od tego, jak ukształtowana jest jego psychika zależy jego postawa i postępowanie. Aktywność i pasywność człowieka wynikają więc z niego samego, ale to nie wszystko, trzeba się jeszcze znaleźć w odpowiednim miejscu, czasie i okolicznościach, by móc się zrealizować czy też sprawdzić. Żaden człowiek tak naprawdę nie zna siebie samego, dopiero określone sytuacje ukazują nam coraz to inne nasze cechy. Takie sytuacje, zdarzenia działają jak impuls, który jednych popycha do działania, dając dodatkowy zastrzyk energii, a innych paraliżuje.
Taką sytuację opisuje Sofokles w "Antygonie" . Tutaj występują dwie siostry: Antygona i Ismena, które zostały postawione przed dylematem - czy pochować zmarłego brata jak nakazuje boskie prawo, czy nie czynić tego zgodnie z rozkazem władcy? Obie siostry są zgodne co do tego, że rozkaz władcy jest niesłuszny, że ich powinnością jest pochować zmarłego brata, tak bowiem nakazują tradycja, bogowie i sumienie. Jednak tylko jedna z nich - Antygona odważyła się uczynić temu zadość, łamiąc jednocześnie rozkaz władcy i skazując siebie na śmierć. Ismena zaś nie znalazła w sobie na tyle odwagi, by sprzeciwić się Kreonowi, starała się znaleźć inne wyjście z sytuacji: pomodlić się do bogów czy też do zmarłych, lecz rozkazowi władcy się poddać.
Innym przykładem impulsu, który ukazał ludzkie postawy jest dżuma w powieści Camusa. Jej głównym bohaterem jest doktor Rieux, który w zaistniałej sytuacji doskonale daje nam wzór lekarskiego powołania - staje do walki z zarazą, nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że nie może pozostać bierny wobec zła, jakim jest dżuma i poświęca się temu bez reszty. Bohater ten okazuje się mocny i odporny, nie załamuje się w zetknięciu z siłami przerastającymi jego możliwości, lecz twardo przeciwstawia się losowi.
Słabość swej natury wykazał natomiast Zenon Ziembiewicz z "Granicy" Zofii Nałkowskiej, który nie umiał wziąć swoich losów w swoje ręce, nie umiał oprzeć się naciskowi z zewnątrz, który narzucił mu niezgodne z jego poczuciem etycznym wzory postępowania. Nie potrafił on obronić swoich zasad moralnych, gdy życie postawiło przed nim trudności, zwyczajnie spasował.
Zależnie od tego, jaką postawę przybiera dany bohater, tak go oceniamy. Zawsze pasywność jest postrzegana jako ludzka słabość tłumaczona albo brakiem odwagi czy odporności psychicznej, albo zwykłym wygodnictwem, egoizmem. Natomiast aktywność to postawa jak najbardziej szanowana i pożądana. Już sami pisarze tak nas do tego nastawiają przez to, że każda postać aktywna jest zarazem pozytywną, a pasywna - negatywną. Doktor Rieux - bohater jak najbardziej pozytywny, niesie ludziom pomoc, ryzykując przy tym własnym życiem, Wallenrod - poświęca się dla ratowania ojczyzny, Witold Korczyński - pragnie ciężką pracą i unowocześnieniami zmienić świat na lepsze, są to więc wzory do naśladowania. Każdy z nich ma nam coś do przekazania: odwagę, nieugiętość, patriotyzm. Natomiast takie postaci jak Dulski, Ismena czy Zenon Ziembiewicz odsłaniają ludzkie słabości: uległość, tchórzostwo, wygodnictwo.
W literaturze, jak w życiu, napotykamy najróżniejsze typy ludzi. Niektórzy z nich działają, inicjują, przyczyniając się w ten sposób dla dobra otaczającego ich świata. Inni zaś pozostają bierni, zamykając się we własnym świecie. Wszystko to zależy od tego, jaki kto jest, jaką ma naturę, jak go wychowano, jakie przytrafiły mu się w życiu historie.
Wszelkie prawa zastrzeżone. Materiały przeznaczone wyłącznie do użytku osobistego. Publiczne udostępnianie w jakikolwiek sposób bez zgody podmiotu uprawnionego jest zabronione.